Bánh chưng gù Hà Giang và câu chuyện từ cao nguyên đá

Bánh chưng gù có nguồn gốc từ các cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời ở Hà Giang, chủ yếu là người Tày và Dao đỏ. Bánh xuất hiện trong Tết Nguyên Đán cùng những lễ hội mùa xuân. Phần thân cong và nhô lên ở giữa được liên tưởng với tấm lưng của người phụ nữ vùng cao khi địu gùi lúa, gùi ngô vượt dốc và làm việc trên nương. Vì vậy, món bánh còn thể hiện sự trân trọng đối với đức tính cần cù, sức bền và vai trò của người phụ nữ trong gia đình, cộng đồng. Trong mâm cúng ngày Tết, bánh mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, biết ơn trời đất và gửi gắm mong ước về mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an. Với người Tày Hà Giang, các màu đen, xanh, vàng và trắng từ tro rơm nếp, lá dong, đỗ xanh và gạo nếp còn gợi sự hòa hợp giữa con người với đất trời, núi rừng.

Nguyên liệu chính của bánh gồm nếp nương, đậu xanh vò, thịt lợn bản, lá dong rừng và các gia vị như hành, tiêu, tỏi, nước mắm. Bánh xanh dùng gạo nếp ngâm nước cốt lá giềng; bánh đen thường được tạo màu bằng tro mịn từ rơm nếp hoặc thân cây nếp. Một số địa phương còn dùng nguyên liệu tự nhiên như xoan muối, cây vừng hoặc thân cây núc nác để tạo màu. Khi gói, người làm phải cân đối gạo, đỗ và thịt để tạo được dáng gù. Mỗi bánh thường dùng hai lá dong, buộc bằng ba đến bốn sợi lạt rồi luộc từ bảy đến tám giờ tính từ lúc nước sôi. Trong một số nghi thức cúng, bánh được buộc bằng năm lạt, tượng trưng cho vòng Sinh, Lão, Bệnh, Tử, Sinh. Thành phẩm có nếp dẻo thơm, đậu xanh bùi nhẹ, phần thịt béo đậm đà và hương lá dong thanh thoảng.